Strategische Verbeter Agenda voor beter functionerende ministeries

Op sommige ministeries functioneren zaken al jarenlang structureel beneden de maat. Liane den Haan wil daarom verbeteragenda’s zien, met daaraan gekoppeld strakke tijdspaden.

Sommige ministeries – en dan vooral het Ministerie van Volksgezondheid – hebben hun zaakjes niet op orde. “Dat is afgelopen jaar pijnlijk duidelijk geworden”, zei Liane den Haan tijdens het Verantwoordingsdebat over 2020 in de Tweede Kamer. “Subsidie en financieel beheer zijn niet op orde, inkoop is niet op orde en de staatssteuntoets is niet op orde”, somde Liane op. “En er heerst een bedrijfscultuur die niet bijdraagt aan een efficiënte en goedlopende bedrijfsvoering.”

Bedrijfsvoering en cultuur

Wanneer de bedrijfsvoering te kort schiet, is dat vaak te wijten aan de cultuur binnen zo’n bedrijf of organisatie. Binnen de overheid zie je dat helaas regelmatig, stelde Liane vast. “Cultuur is in een organisatie over het algemeen zeer hardnekkig. Dat zien we niet alleen bij het Ministerie van VWS, maar ook bij bijvoorbeeld de Belastingdienst, het Ministerie van Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf. Je kunt allerlei verbeterprocessen opzetten, maar als je niet eerst de cultuur kantelt, bouw je op drijfzand.”

Cultuur-verandertrajecten

Liane den Haan vroeg aan de bewindslieden in hoeverre er cultuur-verandertrajecten zijn ingezet bij de ministeries van VWS en Defensie. “Is er überhaupt inzicht in de cultuur en hoe deze een goede onderlinge samenwerking en efficiënte bedrijfsvoering belemmert?”, wil Liane van de minister weten. Ze pleitte voor een Strategische Verbeter Agenda. “Omdat er structureel zaken al jarenlang beneden de maat functioneren op sommige ministeries zou ik graag verbeteragenda’s willen zien met strakke tijdspaden.”

“2020 is een jaar dat we nooit gaan vergeten. Een jaar dat in de geschiedenisboeken komt te staan. Het coronavirus heeft een onuitwisbare impact op onze samenleving, zowel economisch als sociaal-maatschappelijk. Wereldwijd. Die impact zullen we de komende jaren blijven voelen. En daar zullen we ons nú al op moeten voorbereiden. Daarom wil ik vandaag niet alleen terug- maar ook vooruitkijken.

De minister van Financiën schrijft in zijn voorwoord van het financieel jaarverslag dat hij onder de indruk is van de veerkracht van onze samenleving en onze economie. Hij heeft gelijk. En daarmee verdient onze samenleving een compliment. Want hoe moeilijk het voor velen ook is, we proberen er met elkaar het beste van te maken.

Het was een zware tijd voor ondernemers, voor de mensen in de vitale sectoren, voor iedereen die z’n baan heeft verloren, voor hen die dierbaren hebben verloren aan corona en voor de vele mensen die zich eenzaam hebben gevoeld.

Het was ook een heftige tijd voor onze bewindspersonen en ambtenaren. Zij hebben keihard gewerkt, dag en nacht, om zo goed en zo kwaad als het kon er het beste van te maken. Voor hun enorme inzet wil ik hen hier bedanken.

Ik wil graag beginnen met de zaken die positief opvallen.

• De economische krimp is in Nederland beperkt gebleven tot 3,7 procent. Dat is in vergelijking met andere landen in Europa helemaal niet slecht.
• Door de inzet van steunpakketten is het aantal faillissementen historisch laag gebleven.
• De hoeveelheid mensen die geen werk hebben stijgt wel, maar blijft relatief laag.
• En in totaal hebben huishoudens en bedrijven meer vermogen dan schulden.
• We hebben een totaal tekort, inclusief alle overheden, van 34 miljard en onze staatschuld blijft met 54 procent onder de 60 procent van het bbp.

Er zijn echter ook zaken die niet goed zijn gegaan.

Zo is voor het eerst in twaalf jaar de tolerantiegrens van 1 procent overschreden. En dan weten we nog niets over de uitgaven die niet worden gecontroleerd door de Algemene Rekenkamer omdat dit naar andere overheden gaan.

We hebben het hier over 60 procent van de Rijksuitgaven die bijvoorbeeld gaan naar de Wmo, de Participatiewet en de Jeugdwet. Waarvan we weten dat in alle drie de gevallen er op sommige plaatsen in ons land veel dingen misgaan. Vooral als het gaat om de Jeugdwet.

Staatssecretaris Blokhuis trekt meer dan 600 miljoen extra uit voor Jeugdzorg. Hoe wordt dan gemonitord dat dit geld goed terecht komt en op juiste wijze wordt verantwoord? Met alleen geld los je niet fundamentele problemen op. Daartoe moeten ook inhoudelijke kaders worden gesteld en moet langs die kaders verantwoord worden. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat die 60 procent van de overheidsuitgaven ook getoetst kunnen worden aan landelijk te stellen kaders?

Ministerie van VWS

Dan moeten we het echt hebben over de onvolkomenheden bij het ministerie van VWS. Die zijn te groot, te afwijkend, te structureel en te onacceptabel.

In het coronadebat van vorige week zei de minister-president dat dit grotendeels door de coronacrisis komt. En ik snap echt dat in een pandemie als deze er zaken gebeuren die niet helemaal volgens regels of procedures verlopen. Maar het gaat hier om vele miljarden euro’s. En het gaat erom dat de Algemene Rekenkamer aangeeft dat er bij het Ministerie van VWS al jaren zaken niet op orde zijn. Het gaat hier dus zeker niet alleen over een crisissituatie.

Zo zijn er van de afgelopen 20 jaar al 17 jaar grote onvolkomenheden vastgesteld in het subsidiebeheer bij VWS. Ook het financieel beheer is niet op orde, het ICT-beheer is niet op orde en wat mij zeer trof in de technische briefing van de Algemene Rekenkamer is dat de cultuur op het ministerie van VWS kenmerkend is voor de wijze waarop wordt gewerkt en de ontstane problemen.

Hoe kan een departement 5 miljard uitgeven zonder het parlement daarin te kennen? Daarvan kan 1,3 miljard niet worden verantwoord met bonnetjes. En van 0,5 miljard weten we niet of dat wat is besteld wel is aangekomen. Dit alles is mij echt een raadsel. Dan kun je nog zo in een crisis zitten, hier gelden wat mij betreft gewoon de normale procedures en protocollen. En dat is nu juist het probleem. Die worden kennelijk niet gehanteerd of, maar dat geloof ik niet, ze zijn er niet bij VWS.

Ik begrijp dat ook bij VWS de PDCA-cyclus (Plan, Do, Check, Act) bekend is. Wordt deze dan niet gehanteerd? Volgens de Algemene Rekenkamer is er een verbeterplan ingediend en adviseerde de Rekenkamer om dit snel uit te voeren. Wat staat er in dat plan? En is er inmiddels mee gestart?

Ik verneem graag van de minister van Financiën het tijdspad van dit verbeterplan. En ik zou hem willen vragen de Tweede Kamer hiervan op de hoogte te houden.

Ministerie van Defensie

Dan valt mij op dat bij het Ministerie van Defensie al jarenlang onvoldoende zicht is op de staat van beheer van het vastgoed. Het gaat daarbij om zo’n 11.000 gebouwen. En dan lees ik dat het ministerie en het Rijksvastgoedbedrijf hun uiterste best hebben gedaan om afgelopen jaar hun werkrelatie te verbeteren zodat er meer zicht komt op de staat van het onderhoud van het vastgoed. Ik wil graag van de minister weten of ik hieruit moet opmaken dat het onwil is van het Rijksvastgoedbedrijf om de betreffende informatie aan de minister van Defensie te verstrekken?

Cultuur

De Algemene Rekenkamer noemt de cultuur als het gaat over de tekortschietende bedrijfsvoering bij VWS. Cultuur is in een organisatie over het algemeen zeer hardnekkig. Dat zien we niet alleen bij VWS, maar ook bij de Belastingdienst en bijvoorbeeld bij Defensie en Rijksvastgoedbedrijf. Je kunt allerlei verbeterprocessen opzetten, maar als je niet eerst de cultuur kantelt, bouw je op drijfzand.

Kan de minister mij vertellen in hoeverre er cultuur-verandertrajecten zijn ingezet bij genoemde ministeries? Is er überhaupt inzicht in de cultuur en hoe deze een goede onderlinge samenwerking en efficiënte bedrijfsvoering belemmert?

Fiscale regelingen

Dan de fiscale regelingen. Mooi dat ze er zijn, maar als de Rekenkamer aangeeft dat de doelstellingen van de regelingen vaag zijn, de onderbouwing te wensen overlaat en het resultaat onduidelijk, wordt het dan niet eens tijd om ze af te schaffen? In het rapport van de Rekenkamer staat dat de minister de opmerkingen over de regelingen deelt. Lijkt het de minister ook een goed idee om een onderzoek in te stellen naar nut, noodzaak en in sommige gevallen afschaffing van dergelijke regelingen?

Een crisis als Covid-19 vraagt om een snelle en éénduidige aanpak. Als de bedrijfsvoering bij ministeries op orde is en de organisatie qua processen en ICT-beheer een geoliede machine is, dan kan een draaiboek voor dit soort extreme gevallen sneller worden ingezet.

Het is pijnlijk duidelijk geworden dat sommige ministeries, en vooral VWS, hun zaakjes niet op orde hebben. Subsidie en financieel beheer niet op orde, inkoop niet op orde, staatssteuntoets niet op orde en een bedrijfscultuur die niet bijdraagt aan een efficiënte en goedlopende bedrijfsvoering.

Daarbij lag er geen draaiboek klaar. En dat is ook raar. Temeer omdat oud-directeuren van GGD Nederland al jaren hebben gewaarschuwd dat we niet klaar zijn voor een pandemie-uitbraak en een gezondheidscrisis als de huidige. De GGD draait al jaren op waakvlamniveau en door ons gedecentraliseerde staatsbestel met allerlei bestuurslagen en verschillende, soms haaks op elkaar staande besluitvormingsprocessen is iedereen en uiteindelijk niemand verantwoordelijk. Dat wreekt zich hier ook. Kunnen de bewindspersonen mij vertellen of zij deze analyse delen en zo ja, wat zij voornemens zijn hieraan te doen?

We moeten vooruitblikken naar de toekomst. Wat mij betreft gaat het over een onderzoek of er voldoende veerkracht is bij ondernemend Nederland om ook zonder de steunpakketten overeind te blijven. We moeten weten hoeveel bedrijven misschien alsnog omvallen en wat we daar tegen kunnen doen.

En dan tot slot: de minister van Financiën onderschrijft dat het rijksbeleid doelmatig en doeltreffend moet zijn. Er is een start gemaakt met een Strategische Evaluatie Agenda. En dat is mooi. Maar hoort daarbij dan ook een Strategische Verbeter Agenda? Even los van de onvolkomenheden die incidenteel zijn door corona en die wat mij betreft soms wellicht te begrijpen zijn maar niet goed te praten zijn, zijn er structureel zaken die al jarenlang beneden de maat functioneren op sommige ministeries. Ik zou graag, los van de evaluaties die zeker inzicht geven, ook verbeteragenda’s willen zien met strakke tijdspaden.”

Share on facebook
Share on whatsapp
Share on linkedin
Share on email
Share on twitter

Onze website maakt gebruik van analytische cookies om uw ervaring te verbeteren. Lees voor meer informatie ons privacybeleid.